De kleur van toverij

Een wereld die op een schildpad rust

Met De kleur van toverij opent Terry Pratchett niet voorzichtig. De Schijfwereld is plat, wordt door vier olifanten gedragen en die staan weer op een reuzenschildpad die door de ruimte zwemt. Wie na die zin behoefte heeft aan natuurwetten, is bij voorbaat gewaarschuwd. Pratchett gebruikt het onmogelijke niet als een raadsel dat opgelost moet worden, maar als een uitnodiging om te kijken hoe een samenleving zich gedraagt wanneer zelfs de kosmologie een grap is.

Het verhaal volgt Rinzwind, een tovenaar die vooral talent heeft voor wegrennen, en Tweebloesem, de eerste toerist die zijn weg naar de gevaarlijke stad Ankh-Meurbork heeft gevonden. Tweebloesem kijkt met de rustige verbazing van een reiziger naar alles wat lokale bewoners allang normaal vinden. Rinzwind weet juist precies hoe vaak een rustige wandeling in deze wereld eindigt met brand, magie of een monster. Hun combinatie levert de beste komische motor van het boek op: een man die niets wil meemaken wordt verantwoordelijk voor iemand die alles als een bezienswaardigheid ziet.

Deze eerste Schijfwereld-roman is meer een wilde tocht langs ideeën dan een strak gebouwde plot. Pratchett zet de lezer van een stad naar een drakenrijk en van een avontuur naar een ander avontuur, steeds met een nieuw excuus om klassieke fantasy op de hak te nemen. Dat maakt het lichtvoetig, maar ook minder samenhangend dan de latere delen van de reeks.

Parodie met een eigen hartslag

Pratchett schrijft niet neerbuigend over fantasy. Hij kent de heldendaden, magische voorwerpen, zwaardvechters en duistere queesten duidelijk goed genoeg om precies te weten waar de rek zit. In De kleur van toverij zijn de genreconventies dan ook geen doelwit van buitenaf. Ze worden van binnenuit opgeblazen door ze één stap te ver door te voeren. Een herbergier ontdekt de economische waarde van brandverzekering; heldendom blijkt een risico voor wie er te dichtbij komt; goden behandelen het lot van stervelingen met een gemak dat verdacht veel op een dobbelspel lijkt.

De humor werkt het best wanneer Pratchett een absurd idee eerst heel nuchter behandelt. Een levende Bagage met kleine pootjes is grappig omdat niemand lang stilstaat bij de vraag of zoiets kan bestaan; het probleem is vooral wat het ding doet wanneer het zich beledigd voelt. Ook Dood is in deze vroege roman al meer dan een decorstuk. Hij is een figuur met aanwezigheid, timing en een bijzonder soort geduld.

Sommige grappen leunen duidelijk op fantasyboeken en populaire cultuur uit de tijd waarin het boek verscheen. Niet iedere verwijzing zal vandaag even onmiddellijk landen. Toch heeft de komische logica genoeg eigen kracht om ook zonder herkenning te werken. Je hoeft geen encyclopedie van zwaard-en-tovenarij te hebben gelezen om te begrijpen waarom een toerist met geld en een camera-achtige houding een stad in problemen brengt.

Rinzwind is geen held, en dat is het punt

Rinzwind heeft geen klassieke heldenboog. Hij wordt niet dapperder, wijzer of indrukwekkender omdat het verhaal dat nodig heeft. Zijn beste eigenschap is dat hij bang is op precies het moment waarop iemand anders waarschijnlijk al dood zou zijn. Dat maakt hem een goede gids voor een wereld die voortdurend groter, vreemder en gevaarlijker is dan hij kan bevatten. Zijn lafheid is niet alleen een grap; het is ook een tegengewicht voor fantasy waarin de juiste persoon altijd opstaat zodra de muziek zwelt.

Tweebloesem is minder uitgewerkt, maar als spiegel voor Rinzwind is hij onmisbaar. Zijn beleefdheid en nieuwsgierigheid maken zichtbaar hoe absurd de wereld voor een buitenstaander is. De Bagage steelt ondertussen geregeld een scène zonder ook maar één zin dialoog nodig te hebben. Dat is typisch Pratchett: een detail wordt een personage doordat het consequent en net iets te letterlijk wordt uitgevoerd.

De personages zijn in deze opening vooral dragers van komische mogelijkheden. Verwacht dus niet de morele gelaagdheid of emotionele ontwikkeling van latere Schijfwereld-boeken. Wie instapt voor een diep uitgewerkte protagonist kan teleurgesteld raken. Wie zin heeft in een komische vlucht door een wereld waar niemand lang veilig of waardig blijft, krijgt precies waar het boek voor gemaakt is.

Vuurwerk, geen zorgvuldig uurwerk

Pratchetts proza is snel, soepel en vol onverwachte zijpaden. Hij kan binnen één alinea een wereldregel, een grap en een kleine filosofische draai kwijt. Die dichtheid zorgt ervoor dat het boek nooit saai wordt; er is altijd wel een woordspeling, een vreemd detail of een onverwachte wending om de hoek. De Nederlandse vertaling houdt die beweeglijke toon opvallend leesbaar, al is woordspel per definitie het lastigste onderdeel van iedere vertaling.

De losse structuur heeft echter een prijs. De roman bestaat uit duidelijk van elkaar te onderscheiden episodes die niet allemaal dezelfde emotionele of narratieve kracht hebben. Soms voelt een nieuw gevaar vooral als een gelegenheid voor de volgende grap. De overgang naar het vervolg, Dat wonderbare licht, is daardoor belangrijker dan bij veel eerste delen: De kleur van toverij voelt eerder als het begin van een avontuur dan als een volledig afgerond verhaal.

Dat hoeft geen tekortkoming te zijn als je weet wat je koopt. Pratchett is hier nog bezig met de mogelijkheden van zijn wereld, niet met het verfijnen van een formule. De spontaniteit is juist een deel van de charme. Het boek heeft iets van een cabaretier die elke deur in een decor opent, simpelweg omdat er achter iedere deur een betere mop kan zitten.

Is dit de beste ingang naar Schijfwereld?

Als eerste verschijning is De kleur van toverij historisch en stilistisch belangrijk: hier staan de kiemen van Ankh-Meurbork, de Toverschool en personages die later veel meer gewicht krijgen. Voor lezers die de reeks in publicatievolgorde willen meemaken, is het een vrolijke en begrijpelijke start.

Wie vooral wil weten waarom Pratchett zo geliefd is, kan ook later in de reeks beginnen. Zijn plots worden hechter, zijn satire breder en zijn personages krijgen meer diepte. Dat maakt dit boek niet overbodig, maar wel een andere ervaring dan de beste Schijfwereld-romans. Zie het als een energieke proloog die voortdurend grappen maakt over de deuren die hij zelf openzet.

Samenvatting

De kleur van toverij is een inventieve, episodische fantasykomedie over de angstige tovenaar Rinzwind, de onschuldige toerist Tweebloesem en een platte wereld op een schildpad. Terry Pratchett levert een snelle parade van woordgrappen, genreparodie en onvergetelijke vondsten. Ideaal voor lezers die zin hebben in absurde humor en Schijfwereld vanaf het begin willen ontdekken. Kies liever een later deel als je een strak plot of diep uitgewerkte personages zoekt.